Lokaal gezondheidsbeleid

Gezonde inwoners maken een gezonde gemeente. De wet verplicht gemeenten om de gezondheid van inwoners te versterken en te beschermen.

Verantwoordelijkheden en wettelijke bepalingen

Gemeenten hebben op basis van de Wet Publieke Gezondheid (Wpg, 2008) een aantal taken op het gebied van de volksgezondheid. De gemeente moet bijvoorbeeld inzicht hebben in de gezondheidssituatie van de bevolking, voorlichting geven aan aanstaande ouders en maatschappelijke hulp kunnen verlenen bij een ramp. De gemeente is ook verantwoordelijk voor de jeugdgezondheidszorg (tot 19 jaar), de ouderengezondheidszorg (vanaf 65 jaar) en bestrijding van infectieziekten.

Voor de uitvoering is de gemeente mede-opdrachtgever van de regionale GGD (Gemeentelijke gezondheidsdienst). Volgens de Wpg moet een gemeente de GGD advies vragen als het college van B&W een besluit wil nemen dat belangrijke gevolgen kan hebben voor de volksgezondheid.

Op grond van de Wpg moet de gemeenteraad elke vier jaar een beleidsnota lokale gezondheid vaststellen. De gemeente heeft hierbij een verbindende regierol, omdat gezondheid niet alleen raakt aan het beleidsterrein zorg, maar bijvoorbeeld ook aan werk en inkomen en de openbare ruimte. Bovendien zijn bij de uitvoering van gezondheidsbeleid verschillende maatschappelijke organisaties en private partijen betrokken. De gemeente is ervoor verantwoordelijk dat er met al die partijen gezamenlijke afspraken worden gemaakt over onder andere het doel van het beleid, hoe elke betrokken organisatie zich daarvoor inzet en over de toetsing van de resultaten.

Andere wetten waarmee de gemeente te maken heeft als het gaat om gezondheid van de inwoners, zijn de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en de Participatiewet. Met de invoering van de Omgevingswet vanaf 1 juli 2022 krijgen gemeenten bovendien meer mogelijkheden om de fysieke leefomgeving af te stemmen op wat er nodig is in een wijk of buurt. Bijvoorbeeld speelplaatsen voor kinderen, meer groen of betere luchtkwaliteit.

Achtergrond

Wie zich gezond voelt, is over het algemeen gelukkiger, zelfverzekerder, productiever en actiever als inwoner van zijn gemeente. Daarom bevorderen gemeenten gezond gedrag bij hun inwoners, van jong tot oud. Zo willen gemeenten kinderen gezond laten opgroeien. Daarbij helpen onder andere de Centra voor Jeugd en Gezin of Ouder- en Kindcentra. Ouders, verzorgers, kinderen, jongeren en professionals kunnen daar terecht met vragen over gezondheid, opvoeden, opgroeien en verzorging. Samen met de GGD, scholen en bijvoorbeeld het gemeentelijk sportbedrijf stimuleren gemeenten een gezonde levensstijl bij kinderen en jongeren.

Gemeenten bieden ook ouderen de mogelijkheid voor ondersteuning op het gebied van hun gezondheid, zodat zij bijvoorbeeld zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven wonen. Via de Wmo kunnen oudere inwoners aanspraak maken op verschillende soorten hulpmiddelen, onder andere om het risico op vallen te verminderen.

Met het Nationaal Preventieakkoord (2018) en de Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 biedt het Rijk gemeenten aanknopingspunten voor lokaal gezondheidsbeleid. Het Preventieakkoord richt zich op een gezonder Nederland in 2040. Het akkoord is gesloten met ruim 70 partijen, van patiëntenorganisaties en zorgaanbieders tot zorgverzekeraars, gemeenten, sportbonden, onderwijs en maatschappelijke organisaties. Doel van het akkoord is het terugdringen van roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Diverse gemeenten hebben ook een lokaal preventie-akkoord gesloten. Zo’n akkoord kan samenwerking tussen uiteenlopende partners bevorderen en een samenhangende aanpak van een gezonde levensstijl versterken.

 

De Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 pleit ervoor dat gemeenten gezondheid breed op de agenda zetten. Gezondheid heeft immers ook te maken met bijvoorbeeld werk en inkomen en volkshuisvesting. De landelijke nota richt zich de komende jaren op het verbeteren van de gezondheid in de leefomgeving, het verminderen van gezondheidsachterstanden bij sommige groepen Nederlanders, het verlagen van de druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen, het bijdragen aan het vitaal ouder worden. Uit een toekomstverkenning naar gezondheid in ons land (RIVM), blijkt dat op die terreinen de grootste gezondheidswinst valt te behalen. Gemeenten kunnen de thema’s uit de landelijke nota gebruiken als handvatten voor hun lokale gezondheidsbeleid.

De raad stelt de lokale nota gezondheidsbeleid vast, maar kan ook op andere manieren invloed uitoefenen op het gezondheidsbeleid van de gemeente. Zo kan de raad bepaalde onderwerpen agenderen op grond van gemeentelijke cijfers over de gezondheid van inwoners of op basis van inbreng vanuit maatschappelijke organisaties. De raad kan het college ook vragen deel te nemen aan landelijke programma’s zoals JOGG (gericht op een gezonde leefomgeving voor kinderen en jongeren) of Kansrijke Start (voor kwetsbare gezinnen). De raad kan besluiten om meer rookvrije gebieden aan te wijzen in de gemeente of om gezond eetgedrag te stimuleren, bijvoorbeeld door het aantal fastfoodzaken in de gemeente te beperken. De raad heeft ook invloed op de inrichting van de openbare ruimte, zodat die inwoners uitnodigt tot gezond gedrag. Zo wandelden en sportten veel mensen buiten tijdens de coronacrisis. Uiteraard heeft de raad zeggenschap over het budget dat de gemeente aan gezondheidsbevordering besteedt.

Instrumenten voor raadsleden

De VNG ondersteunt gemeenten met de Aan de slag met gezondheidsbeleid

Op Waarstaatjegemeente.nl kunnen gemeenten lokale cijfers vinden over gezondheidsproblemen, zorg en preventie, participatie en sociale omgeving

 

Inspiratie


De gemeente Utrecht heeft een brede benadering van gezondheid vastgelegd in de Nota Volksgezondheid 2019 -2023 ‘Gezondheid voor Iedereen’

De gemeente Venray heeft het Sportakkoord en Preventieakkoord verbonden in een Leefstijlakkoord

In 2021 bracht gemeente Culemborg het Preventieakkoord Culemborg uit

Kansrijke Start richt zich op de eerste 1000 dagen van het kind in een kwetsbaar gezin

JOGG is een integraal programma voor gemeenten met als doel een gezonde leefomgeving voor kinderen en jongeren