Lokale economie

Waar gaat het over?

Bedrijven zorgen voor banen, inkomsten en levendigheid. De gemeente speelt een belangrijke rol in het versterken en stimuleren van de lokale economie.

Verantwoordelijkheden en wettelijke bepalingen

De meeste gemeenten voeren een economisch beleid. Met als doel nieuwe bedrijven aan te trekken en bestaande bedrijven kansen en ruimte te bieden om zich verder te ontwikkelen. Want (midden- en klein)bedrijven zorgen voor banen, inkomsten en levendigheid in de gemeente.

De gemeente heeft verschillende wettelijke instrumenten om bedrijvigheid in de gemeente te beïnvloeden.

Zo kunnen gemeenten bestemmingsplannen aanpassen om bedrijvigheid mogelijk te maken. Een verplicht bestemmingsplan ligt over het algemeen tien jaar vast (art 3.1 Wet Ruimtelijke Ordening). De gemeente kan een bestemmingsplan voor een gebied tussentijds aanpassen, als bijvoorbeeld een nieuw bedrijf past binnen de plannen voor gebiedsontwikkeling. De gemeente moet dan onderzoeken of de gevolgen van de bedrijfsactiviteiten voor de veiligheid, parkeermogelijkheden, geluidhinder etc. binnen de wettelijke normen blijven. De gemeenteraad neemt uiteindelijk het besluit tot wijziging.

De raad kan ook bedrijvigheid beïnvloeden via vergunningen, lokale belastingen en plaatselijke verordeningen. Denk aan terras- en bouwvergunningen. Met lagere lokale heffingen, zoals reclamebelasting en afvalstoffenheffing, kan de gemeente vestiging aantrekkelijker maken. Met verordeningen kunnen gemeenten veel zelf bepalen. Nederland kent een Winkeltijdenwet, maar gemeenteraden kunnen zelf bepalen of zij bijvoorbeeld een koopzondag invoeren of andere sluitingstijden hanteren. Ook voor de horeca heeft de gemeente hierbij een zekere vrijheid. En om bijvoorbeeld leegstand aan te pakken, kan de raad een boete instellen voor pandeigenaren die hun pand langer dan twee jaar laten leegstaan (leegstandsverordening).

Voor bepaalde gebieden met veel bedrijven, kan de gemeenteraad een bedrijveninvesteringszone (BIZ) vaststellen. Bedrijven betalen in zo’n gebied een bestemmingsbelasting (BIZ-bijdrage) die op verzoek van de bedrijven zelf wordt geheven. De belastingopbrengst wordt als subsidie uitgekeerd aan een door de ondernemers opgerichte uitvoeringsorganisatie. Daarmee kunnen zij met hulp van de gemeente activiteiten uitvoeren om de openbare ruimte bij bedrijventerreinen of winkelgebieden schoner, veiliger of goed bereikbaar te maken. Dat is in het belang van de ondernemers zelf én in het algemeen belang.

Gemeenten mogen bedrijven op grond van de Wet Financiering Decentrale Overheden financieel een duwtje in de rug geven. Zo kunnen zij leningen verstrekken of aandelen nemen. Er is geen sprake van staatsteun, zolang de gemeente duidelijk kan maken dat deze steun past binnen de maatschappelijke opgaven van de gemeente. Bijvoorbeeld als het nodig is om werkgelegenheid te behouden. Of om bedrijven aan te sporen duurzaam te werken. De raad moet met zo’n voornemen instemmen.

Gemeenten concurreren regelmatig met bedrijven. Om concurrentievervalsing te voorkomen, moeten zij zich aan gedragsregels houden. Die regels staan in de Wet Markt en Overheid. Daarin staat bijvoorbeeld dat overheden alle kosten die zij maken voor een dienst, doorberekenen in de prijs. Onderhoudt een gemeentelijke plantsoenendienst bijvoorbeeld ook particuliere tuinen? Dan moeten de overheden de kosten van dat particuliere onderhoud volledig in rekening brengen bij de eigenaren van de particuliere tuinen.

Achtergrond

Ondernemers willen graag weten waar zij aan toe zijn als zij gevestigd zijn of zich willen vestigen in een gemeente. Zij investeren alleen als zij op langere termijn perspectief zien om hun investeringen terug te verdienen. Gemeenten hebben er baat bij dat bedrijven, winkels en horecagelegenheden zich vestigen in hun gemeente. De gemeente ‘leeft’ daar immers van: bedrijven bieden banen, inkomsten en dragen zelf ook weer bij aan de aantrekkelijkheid van de gemeente.

Het is dus belangrijk dat gemeenten zorgen voor een goed klimaat voor ondernemers en (midden- en klein)bedrijven. Behalve beleid specifiek gericht op ondernemers, moeten ook de randvoorwaarden in de gemeente op orde zijn: de gemeente moet (digitaal) bereikbaar zijn, goed onderwijs bieden, samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen stimuleren, regionaal economisch samenwerken en zorgen voor goede voorzieningen, zodat gemeenten bedrijven en hun personeel een aantrekkelijke woonomgeving bieden.

Gemeenten stellen daarom, behalve bestemmingsplannen, ook langetermijnbeleidsvisies (strategieën) op voor bijvoorbeeld bedrijventerreinen, groot- en/of kleinschalige detailhandel, toerisme en soms ook specifiek voor het centrumgebied, de horeca of kantoren.

De gemeenteraad stelt die beleidsnota’s vast en kan er ideeën voor aandragen. Zo kunnen raadsleden er bijvoorbeeld op aandringen dat de gemeente een bedrijvenloket inricht dat (nieuwe) bedrijven de weg wijst in het lokale stelsel van vergunningen. Een werkgeversservicepunt kan zowel bedrijven als de gemeente helpen om vraag en aanbod van werk bij elkaar te brengen, zoals bijvoorbeeld werkplekken voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Gemeenten kunnen hier in hun aanbesteding ook regels voor maken. Ze spreken dan met ondernemers af om bij aanbestedingen een deel van het bedrag te besteden aan banen, stages of leerwerkplekken voor kwetsbare groepen.

Dat je als gemeente kunt sturen en initiatief kunt nemen om de lokale economie te ondersteunen en te versterken, is gebleken tijdens de coronacrisis. Gemeenten hebben gedurende de (gedeeltelijke) lockdown als gevolg van corona, maatregelen genomen om de lasten van lokale bedrijven te verlichten. Allereerst verdeelden gemeenten de Rijksgelden van diverse steunregelingen. Verder kregen ondernemingen vaak uitstel van betaling van lokale belastingen en mochten horecabedrijven hun terras verruimen.

Met de populariteit van online winkelen worden centra van gemeenten steeds minder gezien als het domein van ‘winkelen’ maar meer dat van ‘beleven’ of zelfs ‘ontplooiing’. Gemeenten kunnen samen met vastgoedondernemers, winkeleigenaren, horecaondernemers én bewoners een visie ontwikkelen op een kansrijk centrum, dat meer van die ‘beleving’ biedt. Denk daarbij bijvoorbeeld aan winkels die samenwerken: een boekhandel en een koffiezaak die de handen ineenslaan, waardoor je in één winkel boeken kunt aanschaffen, koffie kunt drinken en een broodje kunt kopen.  Veel gemeenten hebben een centrummanager aangesteld om dergelijke initiatieven en samenwerkingen mogelijk te maken en op gang te brengen.

In heel Nederland zijn bedrijven geleidelijk aan naar de randen van gemeenten verhuisd. Op bedrijventerreinen daar zijn vaak meer uitbreidingsmogelijkheden. De gemeente kan verhuizing van bedrijven naar zulke locaties mogelijk maken. Gemeente en raad kunnen actief meedenken met belangenverenigingen van bedrijven over verduurzaming van hun locaties, bijvoorbeeld met behulp van subsidies van de provincie. Een ander aandachtspunt is het behoud van winkels en bedrijvigheid in kleine kernen. Gemeenten kunnen daar bijvoorbeeld in een detailhandelsvisie beleid voor ontwikkelen. Ook kunnen zij initiatieven ondersteunen van bewoners, soms in de vorm van coöperaties, om winkels en voorzieningen in stand te houden.

Informatie van de VNG over versterken van de lokale economie,  over regionale economische samenwerking en over de gemeente als partner in economisch herstel na de coronacrisis

Informatie over duurzaam aanbesteden voor decentrale overheden

Instrumenten voor raadsleden

Of een bedrijf of uitbreiding daarvan past in het bestemmingsplan, is goed te zien op het landelijke portaal voor ruimtelijke plannen

Cijfers over bedrijvigheid en economie op Waarstaatjegemeente.nl

 

Inspiratie en praktijkvoorbeelden

De Economische Agenda 2021 – 2025 geeft de hoofdlijnen weer van het gemeentelijk economisch beleid van de gemeente Arnhem

Economische toekomstvisie gemeente Stadskanaal gericht op behoud en versterking bedrijvigheid en werkgelegenheid

Online ondernemersloket Gemeente Leiden

Rijssen werd 3 keer verkozen tot mkb-vriendelijkste gemeente door MKB-Nederland

Toekomstvisie bedrijventerreinen in gemeente Wijdemeren (Gooi- en Vechtstreek)

Omdat de bestemming ‘maatschappelijk’ op panden uiteenlopend gebruik mogelijk maakt, heeft Enschede heeft een Beleidsregel ‘ruimtelijk sturen op maatschappelijke functies’ vastgesteld