Informateur

Na de gemeenteraadsverkiezingen wordt de nieuwe raad geïnstalleerd. De eerste taken zijn het vormen van een college en het maken van een programma dat het college de komende raadsperiode gaat uitvoeren. Hoe die collegeonderhandelingen in grote lijnen meestal verlopen en hoe je je daar met je partij zo goed mogelijk op voorbereidt, lees je in de module coalitieonderhandelingen.

Steeds meer gemeenten maken bij de collegeonderhandelingen gebruik van een (externe) informateur. Waarom zou je daarvoor kiezen? Als je het doet, wat is dan de precieze rol van de informateur? En hoe bereid je je daar als lokale partij op voor?

Module Informateur | Kennispunt Lokale Politieke Partijen

1. Waarom een informateur?

De Gemeentewet bevat geen regels voor hoe je het vormen van een college aanpakt. Er staat alleen in (artikel 35) dat de raad de wethouders benoemt en dat de burgemeester wordt geïnformeerd en zich moet kunnen uitspreken over de uitkomsten van de college-onderhandelingen. Hoe je na de verkiezingen tot een college en een akkoord komt, bepaal je dus als gemeenteraad grotendeels zelf.

Je kunt er als partijen voor kiezen dat op eigen kracht aan te pakken, bijvoorbeeld onder leiding van de fractievoorzitter van de grootste partij en met ondersteuning van de griffie. Maar al een aantal verkiezingen op rij zien we dat steeds meer gemeenten ervoor kiezen de collegeonderhandelingen te laten leiden door een externe informateur: meestal een ervaren iemand met enige afstand van de betrokken partijen, met kennis van het openbaar bestuur en/of de gemeente. Bij de verkiezingen in 2018 werkte ongeveer een derde van de gemeenten met zo’n informateur.

Het voordeel daarvan is dat iemand met ervaring in dit soort processen als onafhankelijke en deskundige procesbegeleider kan optreden. Dat geeft de betrokken partijen vertrouwen en de mogelijkheid om ieder een eigen positie in te nemen. Zeker in gemeenten met veel verschillende partijen, niet direct voor de hand liggende meerderheden en nieuwe, wellicht onervaren raadsleden, kan een informateur een goede rol vervullen.

Als we in deze module over een ‘informateur’ spreken, bedoelen we een externe informateur (en dus niet de fractievoorzitter van de grootste partij).

 

2. Wie kiest de informateur, wanneer en hoe?

Het besluit om met een informateur te werken, kun je op verschillende momenten en manieren nemen, het is daarom verstandig als lokale partij ruim voor de verkiezingen al te bepalen wat je voorkeur heeft: wel of niet werken met een informateur.

  • In veel gemeenten gaan partijen voorafgaand aan de verkiezingen, vaak op initiatief van de burgemeester, de griffie of een van de partijen (vaak de grootste), al met elkaar om de tafel zitten om te bespreken hoe het proces van collegevorming aangepakt zal worden. Dat kan al de fase zijn om met alle partijen af te spreken dat je met een informateur gaat werken, wie die informateur gaat kiezen en wanneer dat gebeurt.
  • Je kunt voorafgaand aan de verkiezingen ook afspreken
    • dat de partij die de grootste is geworden vlak ná de verkiezingen bepaalt of er al dan niet een informateur wordt benaderd.
    • dat je de keuze overlaat aan de meerderheid van de raad, bijvoorbeeld in een al dan niet openbaar ‘duidingsdebat’ dat vaak vlak na de verkiezingen wordt gehouden om de uitslag te bespreken.
  • Je kunt er ook voor kiezen er voorafgaand aan de verkiezingen niets over af te spreken. Dan moet de beslissing over het wel of niet in zee gaan met een informateur vlak na de verkiezingen worden genomen, bijvoorbeeld tijdens een duidingsdebat, of tijdens de eerste vergadering van de nieuwe gemeenteraad. Je spreekt dan ook af wie een informateur gaat benaderen. Meestal is dat de partij die het grootst is geworden.
  • Het is ook handig om voorafgaand aan de verkiezingen, of vlak erna, afspraken te maken over zaken als:
    • de rollen van andere betrokken partijen, zoals de griffie en de burgemeester, tijdens de (in)formatie;
    • de mate van openbaarheid van de (in)formatie: gebeurt alles in de openbaarheid, achter gesloten deuren, of iets ertussenin?
    • Hoe en wanneer wordt de raad geïnformeerd? Wordt er ook met maatschappelijke organisaties gesproken? Hoe worden de inwoners op de hoogte gehouden? Wie zorgt voor verslaglegging en op welke manier?

 

3. Profiel van de informateur

Als je als gemeenteraad overweegt om te gaan werken met een informateur, is het aan te raden om met elkaar vast te stellen waaraan je vindt dat die informateur moet voldoen. Denk ook daar als lokale partij voorafgaand aan de verkiezingen vast over na. Houd daarbij ook rekening met wat voor soort gemeente je bent: een gemeente met veel en scherp debat vraagt om een ander soort informateur dan een gemeente waar partijen doorgaans gericht zijn op harmonie en samenwerking. De volgende basiscompetenties en -vaardigheden zijn in elk geval van belang voor een informateur:

  • Kennis van de Gemeentewet, het openbaar bestuur, collegeprogramma’s e.d.
  • Ervaring met politieke processen, liefst concreet met collegeonderhandelingen
  • Goede vergader- en leidinggevende kwaliteiten
  • Politieke en maatschappelijk antenne
  • Gericht op verbinding en het bij elkaar brengen van partijen
  • Luisterend oor en sterke communicatieve vaardigheden
  • Knopen durven doorhakken, met creatieve ideeën kunnen komen
  • Boven de partijen kunnen staan
  • Over voldoende tijd beschikken

 

4. Waar vind je een informateur?

Als wordt besloten met een informateur te gaan werken, is het doorgaans de grootste partij die deze levert. Als jouw partij een goede kans maakt om de grootste te worden, is het dus zaak om voorafgaand aan de verkiezingen al op zoek te gaan naar een geschikte en beschikbare informateur. Daar zijn verschillende mogelijkheden voor:

  • Een informateur is vaak een oud-raadslid, oud-burgemeester, voormalig wethouder of oud-gemeentesecretaris.
  • Het komt ook regelmatig voor dat gemeenten een burgemeester van een andere gemeente vragen om informateur te zijn.
  • Je kunt iemand zoeken binnen je eigen partij, maar dat hoeft niet. Ervaring in de gemeente en met het openbaar bestuur is, als het om een informateur gaat, misschien wel belangijker dan partijpolitieke achtergrond. Sommige gemeenten kiezen voor een informateursduo, waarbij bijvoorbeeld de twee grootste partijen allebei iemand leveren. Sowieso is het belangrijk dat de beoogde informateur het vermogen heeft om boven de partijen te staan, ongeacht zijn of haar eigen politieke achtergrond.
  • Zoek binnen je eigen netwerk, dat van je fractievoorzitter, partijbestuur of van de burgemeester. Heb je in je netwerken niet direct een kandidaat-informateur voorhanden? Mail dan naar info@lokalepolitiekepartijen.nl. Wellicht kan het Kennispunt je in contact brengen met een mogelijke informateur.

 

5. Opdracht aan de informateur

Is de informateur gekozen, dan kan deze aan de slag. Daarbij is het belangrijk dat duidelijk is wat van hem of haar wordt verwacht. Zorg daarom, samen met de andere partijen, de griffie etc. voor een heldere aanpak van het (in)formatieproces en een duidelijke opdracht aan de informateur. Daarin kunnen de volgende elementen staan:

  • Verkenning: gebruikelijk is dat de informateur wordt gevraagd om bij alle in de gemeenteraad verkozen partijen te verkennen wie met wie wil samenwerken in het college en met wat voor akkoord partijen willen gaan werken (een traditioneel coalitieakkoord, een raadsbreed akkoord etc.).
  • Advies informatiefase: spreek af wat de informateur oplevert aan het einde van de informatiefase. Meestal is dat een advies over welke partijen met elkaar een college gaan vormen en over de grote lijnen van een collegeprogramma. De ‘informatiefase’ is dan afgerond en de ‘formatiefase’ start.
  • Formatiefase: op nationaal niveau wordt meestal gewerkt met een informateur en een aparte formateur. Op lokaal niveau is het praktisch om de informateur ook de formatie te laten begeleiden. Vaak vragen gemeenten de informateur om aan te blijven als formateur. De (in)formateur begeleidt dan ook het uitwerken en opstellen van het collegeprogramma, het toedelen van wethoudersposten aan partijen en het zoeken van de mensen die de posten gaan vervullen.
  • Praktische afspraken: maak met de informateur ook afspraken over praktische zaken, zoals:
    • Waar gaat hij of zij zijn werk doen? Wordt er bijvoorbeeld een werkplek ingericht binnen of buiten het gemeentehuis?
    • Hoe wordt de informateur ambtelijk ondersteund?
    • Krijgt de informateur een vergoeding voor zijn werk? In kleinere gemeenten werken informateurs vaak als vrijwilliger, in grote gemeenten wordt ook wel een vergoeding betaald aan de informateur.

 

6. Afronding

Na het vaststellen van de opdracht gaat de informateur aan de slag. Wanneer de opdracht is afgerond, eindigt het werk van de informateur. Gebruikelijk is dat de informateur zijn taak beëindigt met het presenteren van het eindverslag of collegeakkoord in de gemeenteraad.

Meer informatie over de lokale informateur: