Burgemeestersbenoeming

De burgemeester wordt in Nederland door de Kroon benoemd, dit betekent door de Koning en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Dat gebeurt op basis van een aanbeveling van de gemeenteraad. Voor de benoeming is een procedure met 14 stappen afgesproken. De gemeenteraad speelt daar op een aantal momenten een cruciale rol in en heeft daarin, ondanks dat veel dingen in de procedure vastliggen, ook ruimte en keuzemogelijkheden.

Deze module geeft tips en adviezen over hoe je die ruimte als gemeenteraad en fractie kunt benutten: wanneer en hoe breng je in wat voor burgemeester je voor jullie gemeente wenst, hoe betrek je inwoners en organisaties?

Burgemeesterbenoeming

 

De Procedure

De procedure voor het benoemen van een burgemeester beslaat gemiddeld ongeveer 8 maanden en bevat de volgende stappen (zie ook de infographic van het ministerie van BZK):

  1. De gemeenteraad stelt uit zijn midden een vertrouwenscommissie in.
  2. De gemeenteraad maakt een profielschets van de nieuwe burgemeester.
  3. De gemeenteraad bespreekt het profiel in een raadsvergadering met de commissaris van de Koning.
  4. Op advies van de commissaris van de Koning stelt de minister van BZK de vacature open.
  5. Sollicitanten sturen hun brieven aan de commissaris van de Koning.
  6. De commissaris vraagt antecedenten op van de sollicitanten en selecteert benoembare kandidaten.
  7. De commissaris overlegt met de vertrouwenscommissie over een selectie en stelt die daarna vast.
  8. De vertrouwenscommissie voert sollicitatiegesprekken met alle geselecteerde kandidaten.
  9. De vertrouwenscommissie brengt advies uit aan de gemeenteraad over welke twee kandidaten voor benoeming in aanmerking komen. De gemeenteraad bespreekt het advies van de vertrouwenscommissie.
  10. De gemeenteraad stelt de aanbeveling vast met daarop de namen van de twee beste kandidaten. De kandidaat die bovenaan staat moet volgens de gemeenteraad de nieuwe burgemeester worden.
  11. De aanbeveling van de gemeenteraad gaat met advies van de commissaris van de Koning naar de minister van BZK.
  12. De minister laat de als eerste aanbevolen kandidaat screenen, spreekt met de kandidaat en draagt de kandidaat daarna voor benoeming voor aan de Koning.
  13. De Koning benoemt de burgemeester bij Koninklijk Besluit. Dit wordt bekendgemaakt in een persbericht.
  14. De commissaris van de Koning beëdigt de burgemeester in de gemeente.

 

Rol Raadsleden

De procedure zoals die hierboven staat, is wettelijk vastgesteld. D  e genoemde stappen zijn dus verplicht. Toch kan de gemeenteraad op een aantal momenten keuzes maken en invloed uitoefenen op het proces. Die momenten kun je aangrijpen om punten in te brengen die jullie partij en/of fractie belangrijk vindt. Hieronder sommen we een aantal van die momenten op, aangevuld met tips en adviezen.

1. Samenstelling vertrouwenscommissie

Omdat het niet praktisch is om met de voltallige gemeenteraad een profielschets op te stellen en sollicitatiegesprekken te voeren, benoemt de gemeenteraad daarvoor uit zijn midden een vertrouwenscommissie. De werkwijze van de vertrouwenscommissie, inclusief afspraken over vertrouwelijkheid, wordt vastgelegd in een verordening die de gemeenteraad vaststelt. Er zijn geen wettelijke regels voor de samenstelling en de omvang van de commissie, die kan de raad dus zelf bepalen.

Tips en advies

  • De vertrouwenscommissie bestaat over het algemeen uit vertegenwoordigers van alle fracties in de gemeenteraad. Doorgaans is dat de fractievoorzitter, maar het kan ook een fractielid zijn. Kijk in jullie fractie wie daarvoor het meest geschikt is, en er gedurende een langere periode ook tijd voor heeft. In gemeenten met veel fracties wordt nog wel eens overwogen om niet alle partijen vertegenwoordigd te laten zijn in de vertrouwenscommissie, om de commissie klein en slagvaardig te houden. Advies is om er ook in die situatie op aan te dringen dat alle fracties meedoen, om zo een breed draagvlak te verzekeren. Je kunt een grote commissie bijvoorbeeld wel opsplitsen bij sollicitatiegesprekken met kandidaten.
  • De griffier vervult als secretaris van de commissie een spilfunctie in het proces. Je kunt ervoor kiezen ook een plaatsvervangend secretaris aan te wijzen. Als daarvoor gekozen wordt, is het vaak de gemeentesecretaris of de plaatsvervangend griffier.
  • Bespreek in de gemeenteraad de optie om bij de procedure ter ondersteuning een extern bureau in te schakelen. Er komt veel kijken bij het zoeken van een nieuwe burgemeester. Er zijn bureaus die gespecialiseerd zijn in de werving en selectie van burgemeesters. Maak gebruik van hun deskundigheid.
  • Om ook inbreng vanuit het college een rol te laten spelen in de procedure, kun je een wethouder als adviseur laten meedenken met de vertrouwenscommissie. Soms is ook de gemeentesecretaris als adviseur aan de commissie verbonden. Een andere optie is om in de procedure gesprekken in te plannen met een of meer wethouders, de gemeentesecretaris, een directeur vanuit de gemeente en bijvoorbeeld een vertegenwoordiger vanuit de veiligheidsregio, die ook met de burgemeester te maken zal krijgen.
  • Vanwege de privacy van de kandidaten is de procedure vertrouwelijk. Dat betekent dat je als lid van de vertrouwenscommissie niet met derden over de kandidaten of over de gesprekken mag praten, ook niet met je fractiegenoten. Ook kun je buiten de procedure om geen aparte gesprekken voeren of informatie geven aan of over kandidaten. Maak hier heldere afspraken over in de vertrouwenscommissie. Dit is belangrijk, want lekken uit de commissie kan verstrekkende gevolgen hebben, en is strafbaar.

Forse straffen voor lekken uit vertrouwenscommissie

Lekken uit de vertrouwenscommissie staat gelijk aan het schenden van het ambtsgeheim. Daar staan forse straffen op, tot een gevangenisstraf van maximaal een jaar, een werkstraf of een geldboete. Een gemeenteraadslid dat een aantal jaren geleden de geheimhouding rond de burgemeestersbenoeming in Den Bosch schond, kreeg een werkstraf van 60 uur opgelegd.  

  • Verschaf duidelijkheid over de procedure en wees daar ook naar buiten toe transparant over. Schenden van privacy en fouten in de procedure schaden de kandidaten, het vertrouwen in politiek en bestuur en het burgemeestersambt. Leg dat ook naar de samenleving toe goed uit, om het verwijt van ‘achterkamertjespolitiek’ te voorkomen.

 

2. Opstellen profielschets en betrokkenheid inwoners

Het is de taak van de gemeenteraad om een profielschets op te stellen voor de nieuwe burgemeester. De vertrouwenscommissie maakt de profielschets, die door de voltallige gemeenteraad, na een raadsvergadering met de commissaris van de Koning, wordt vastgesteld.

Hoe de profielschets eruit komt te zien, is niet wettelijk geregeld. Gemeenteraden hebben daar een grote vrijheid in. Met name hier heb je dus als gemeenteraad de kans om helder aan te geven wat voor burgemeester je voor je gemeente wenst.

Ook is de profielschets bij uitstek het instrument om inwoners te vragen welke eigenschappen hun burgemeester volgens hen moet hebben. Ook daar zijn veel verschillende manieren voor.

Tips en advies

  • Denk goed na over vorm en inhoud van de profielschets, hoe uitvoerig je die wilt maken, wie je daarbij wilt betrekken en welke rol je inwoners en organisaties daarbij geeft.
  • Grofweg zijn er de volgende opties bij het maken van een profielschets en het bepalen van inwonerbetrokkenheid:
    • De vertrouwenscommissie/gemeenteraad maakt een profielschets op basis van de inbreng van de fracties, zonder inwonerbetrokkenheid.
    • De vertrouwenscommissie/gemeenteraad maakt de profielschets en vraagt de inwoners om hun mening. Dat kan op veel verschillende manieren, van een eenvoudige online/offline enquête tot aan actief de wijken ingaan om informatie bij de inwoners op te halen.

Online/offline raadpleging

De meeste gemeenteraden vragen tegenwoordig via een online en/of offline raadpleging input van inwoners en organisaties voor de profielschets van de nieuwe burgemeester. Zie bijvoorbeeld de profielschetsen van de gemeenten Venray, Purmerend en West Betuwe.

Actief de straat op

De gemeente Tilburg zette, samen met een bureau, de actie ‘De nieuwe Tilburgemeester’ op, waarbij raadsleden samen met anderen actief de straat op gingen om inwoners om hun mening te vragen en een aantal vragen over de nieuwe burgemeester te laten beantwoorden. Die informatie is verwerkt in de profielschets.

  • Als (lokale) partij zou je kunnen overwegen inwoners te stimuleren met een burgerinitiatief te komen om mede-inwoners actief te vragen welke eigenschappen zij belangrijk vinden voor de nieuwe burgemeester en of ze zelfs concrete namen willen aandragen van mogelijke kandidaten.

Burgerinitiatief

In Papendrecht startte een aantal inwoners het burgerinitiatief ‘Papendrecht kiest zijn eigen burgemeester’. Via onder andere posters en een app werden inwoners opgeroepen te laten weten aan welke kenmerken de nieuwe burgemeester moet voldoen én om namen door te geven van mogelijke kandidaten.

 

3. Raadsvergadering met commissaris van de Koning

Als de profielschets klaar is, wordt die vastgesteld in een raadsvergadering met de commissaris van de Koning. De voorzitter van de vertrouwenscommissie geeft een korte toelichting op de profielschets en de commissaris wordt in de gelegenheid gesteld vragen te stellen.

Tips en advies

  • Spreek van tevoren in de gemeenteraad af, dat iedere fractie kort spreektijd krijgt, zodat je kunt belichten wat jouw partij/fractie belangrijk vindt in de profielschets. Ook daarmee schep je de gelegenheid om lokale punten naar voren te kunnen brengen.

 

4. Voorselectie commissaris van de Koning

Op basis van de binnengekomen sollicitatiebrieven, maakt de commissaris van de Koning een ‘voorselectie’ van benoembare kandidaten.

Tips en advies

  • De vertrouwenscommissie hoeft de voorselectie van de commissaris van de Koning niet klakkeloos over te nemen. Het is van belang dat de commissie alle brieven kan inzien, en de ruimte krijgt om, op basis van argumenten af te wijken van de selectie van de commissaris. Het is goed om je daarvan bewust te zijn, en die ruimte indien nodig ook te nemen.

 

5. Sollicitatiegesprekken

De vertrouwenscommissie voert gesprekken met alle geselecteerde kandidaten.

Tips en advies

  • Bereid de gesprekken goed voor. Houd bijvoorbeeld ‘proefsollicitatiegesprekken’ om alert te zijn op mogelijke valkuilen, zoals dat kwaliteit voorop staat, en niet de politieke achtergrond van de kandidaten. Maak, als de commissie erg groot is, een verdeling voor wie welke gesprekken voert en wie welke onderwerpen inbrengt, waarbij je ervoor zorgt dat alle relevante onderwerpen goed aan bod komen.
  • Neem de tijd voor de gesprekken. Gemiddeld genomen blijkt in de praktijk dat je per gesprek ongeveer twee uur nodig hebt om het goed te kunnen voeren. Realiseer je dat er meestal twee gespreksrondes nodig zijn.
  • Organiseer de gesprekken (ver weg) buiten je eigen gemeente, op een locatie waar de kandidaten elkaar niet hoeven tegen te komen (dus met verschillende in- en uitgangen). Vanwege de privacy van de kandidaten is het niet verstandig hen bijvoorbeeld op het gemeentehuis in je eigen gemeente uit te nodigen. Dan zal de lokale pers al snel door hebben wie er komen solliciteren.

 

6. Benoeming en erna

In haar advies aan de gemeenteraad, noemt de vertrouwenscommissie welke twee kandidaten voor benoeming in aanmerking komen. De gemeenteraad bespreekt het advies van de vertrouwenscommissie in een besloten vergadering. De gemeenteraad stelt de aanbeveling vast met daarop de namen van de twee kandidaten. De kandidaat die bovenaan staat, moet volgens de gemeenteraad de nieuwe burgemeester worden.

Tijdens een openbare raadsvergadering wordt vervolgens alleen de naam van de eerst aanbevolen kandidaat openbaar gemaakt en wordt verantwoording afgelegd over het gevolgde proces. Daarbij mag niets bekendgemaakt worden over de stemverhoudingen in de raad, ook niet als de stemming unaniem was.

Uiteindelijk gaat de aanbeveling van de gemeenteraad naar de minister van BZK. De commissaris van de Koning rapporteert aan de minister of de procedure zorgvuldig is verlopen. Na een screening draagt de minister de aanbevolen kandidaat voor benoeming voor bij de Koning en volgt hierbij in beginsel de voordracht van de gemeenteraad. De Kroon benoemt de burgemeester bij Koninklijk Besluit, waarna de commissaris van de Koning hem of haar beëdigt in een openbare raadsvergadering.

Tips en advies

  • Wees je er als vertrouwenscommissie van bewust, dat uiteindelijke besluitvorming over de twee beste kandidaten in de besloten vergadering van de gemeenteraad plaatsvindt, en niet in de vertrouwenscommissie. De stemverhoudingen in de raad kunnen anders zijn dan in de commissie.
  • Houd er rekening mee dat de vertrouwelijkheid van de procedure na de benoeming van de burgemeester blijft gelden, gedurende 75 jaar. Ook later mag je dus geen informatie met anderen delen over de kandidaten of de gevoerde gesprekken.
  • Na de benoeming blijft de vertrouwenscommissie – volgens de door de raad vastgestelde verordening – tot aan de eerstvolgende gemeenteraadsverkiezingen bestaan. Taak van de commissie is dan om, aan de hand van de profielschets, namens de gemeenteraad jaarlijkse klankbordgesprekken te voeren met de burgemeester over elkaars functioneren om wederzijdse verwachtingen uit te spreken en, indien nodig, bij te sturen. Deze klankbordgesprekken zijn niet wettelijk verplicht, maar het is wel gebruikelijk om deze te voeren.

 

Tot slot

Er zijn nog steeds weinig burgemeesters in ons land afkomstig uit lokale partijen. Heb je als lokale partij mensen in je netwerk die interesse hebben in het burgemeesterschap, of die je daarvoor geschikt acht? Wijs hen dan bijvoorbeeld op het oriëntatieprogramma van het Genootschap van Burgemeesters en het trainingsaanbod van het Kennispunt.

 

Meer informatie

Uitgebreide informatie over de burgemeestersbenoeming en de volledige procedure vind je in de Handreiking burgemeesters van het ministerie van BZK.