Worden lokale partijen vaker buiten het college gehouden?

27 oktober 2021

Je wilt als lokale partij na de verkiezingen meedoen in de coalitie. Investeer dan ruim vóór de verkiezingen al actief in goede relaties met andere politieke partijen in je gemeente. En leg eventuele geschillen bij. Verstoorde verhoudingen blijken de belangrijkste reden dat partijen soms buiten de boot vallen bij coalitieonderhandelingen, ook al werden ze de grootste bij de verkiezingen.

Dat staat in het recente onderzoek ‘Buitengesloten’ van Avans Hogeschool. Onder leiding van Julien van Ostaaijen is daarin gekeken naar de vraag waarom de grootste lokale politieke partij niet altijd in het college belandt en wat partijen daaraan kunnen doen. ‘Er zijn weinig regels voor hoe je in een gemeente een coalitie vormt’, zegt Van Ostaaijen. ‘Veel speelt zich af achter de schermen, we weten daar dus weinig van. Sommige lokale partijen hebben het idee dat zij bij coalitieonderhandelingen eerder worden buitengesloten dan lokale afdelingen van landelijke partijen. Maar is dat ook echt zo? En hoe komt dat dan?’

 

Grootste partijen

Met die onderzoeksvragen gingen Van Ostaaijen en zijn collega’s het afgelopen jaar aan de slag, in opdracht van het Kennispunt Lokale Politieke Partijen en de Onafhankelijke SenaatsFractie. Ze richtten zich daarbij op de grootste partijen in gemeenten, omdat die doorgaans het initiatief nemen of krijgen voor coalitieonderhandelingen. Wat was er aan de hand in gemeenten waar dat niet gebeurde of dat niet uitmondde in deelname aan de coalitie? Komt dat veel voor? Gaat het dan vaker om lokale partijen dan om lokale afdelingen van bestaande partijen? En wat kun je als partij zelf doen om buitensluiten te voorkomen?

 

Klein verschil

De onderzoekers keken naar de reguliere gemeenteraadsverkiezingen vanaf 2002. Als we daarbij inzoomen op de laatstgehouden verkiezingen in 2018, dan blijkt dat in 11% van de gemeenten waar een lokale partij de grootste werd, die partij niet in de coalitie kwam (18 op 168). Voor landelijke partijen was dat 7% (12 op 168). ‘Er is dus een verschil’, zegt Van Ostaaijen. ‘In 2018 en ook bij de eerder gehouden verkiezingen die we onderzochten. Maar het verschil is niet groot. Het beeld dat lokale partijen relatief vaak worden buitengesloten, lijkt vooral te worden bepaald door een aantal spraakmakende gevallen, zoals bijvoorbeeld in Rotterdam, Tilburg of Barendrecht. Er is geen aanleiding om aan te nemen dat lokale partijen in de gemeenten die wij onderzochten buiten de coalitie zijn gehouden, enkel en alleen omdat ze een lokale partij zijn.’

 

Verstoorde verhoudingen

Ook uit onderzoek naar de redenen waarom een partij wordt buitengesloten, komt niet naar voren dat het zijn van een lokale partij daarbij een rol van betekenis speelde, constateert Van Ostaaijen. ‘We onderzochten drie redenen waarom een partij niet altijd in het college komt: gebrek aan ervaring, inhoudelijke verschillen en verstoorde verhoudingen. Bij de 18 grootste lokale partijen die na de verkiezingen van 2018 niet in het college belandden, kwam dat in 15 gevallen door verstoord geraakte persoonlijke of politieke verhoudingen. Soms was dat recent gebeurd, soms ging het om oud zeer. Inhoudelijke verschillen of gebrek aan ervaring bleken zelden de doorslag te geven. Terwijl je je dat laatste bij lokale partijen zou kunnen voorstellen als reden voor uitsluiting. Nieuwe en dus minder ervaren partijen zijn immers vaker lokale partijen. Maar ons onderzoek bevestigt dat niet.’

 

Investeer in goede relaties

In totaal blijkt dat in zo’n 5 à 10% van de gemeenten de grootste partij na de verkiezingen buiten de coalitievorming valt, waarbij het dus net iets vaker om een lokale partij gaat, dan om een lokale afdeling van een landelijke partij. ‘Die cijfers vielen me mee’, zegt Van Ostaaijen. Wat kun je nu als lokale partij doen om de kans dat je buitengesloten wordt zo klein mogelijk te maken? Van Ostaaijen: ‘We doen daar op basis van de uitkomsten van ons onderzoek een aantal aanbevelingen voor. De eerste is: investeer al ruim voor de verkiezingen in goede relaties met andere partijen. Afspraken over coalitievorming en het al dan niet buitensluiten van partijen, lijken soms al geruime tijd van tevoren gemaakt. De coalitieonderhandelingen voor de komende verkiezingen zijn al gestart op de dag na de verkiezingen in 2018. In de campagne focus je op de verschillen met andere partijen. Direct na de verkiezingen laat je zien dat je ook een goede en betrouwbare coalitiepartner kunt zijn.’

 

Wees bescheiden, maar niet naïef

Daarnaast moet je politieke verhoudingen niet onderschatten en kun je je het best bescheiden opstellen, zegt Van Ostaaijen. ‘Ook als grootste partij heb je coalitiepartners nodig. Een houding van ‘we zullen eens kijken wie bij ons mag aansluiten’ wekt onnodig onvrede op en kan er uiteindelijk juist toe leiden dat je wordt buitengesloten van coalitiedeelname.’ En tot slot: ‘Laat je niet verrassen door de snelheid van de onderhandelingen. Bedenk ruimschoots van tevoren hoe je wilt gaan samenwerken na de verkiezingen. Maak daar eventueel al vroegtijdig afspraken over met andere partijen. Maar wees ook niet naïef. Partijen zien soms na de verkiezingen allerlei redenen om weer van die afspraken af te wijken.’

Lees hier de samenvatting van het onderzoek ‘Buitengesloten’.

Op 16 november, 19.30 uur presenteert Julien van Ostaaijen zijn onderzoek. Meld je hier aan voor het webinar: